Fon krizi, devletin tazminat sorumluluğu ve küçük yatırımcının hukuki yolu
Fon krizi ile birlikte unutulan önemli gerçek artık hatırlanmalıdır. Devlet insan eliyle, vatandaş için yaratıldı. Birikimini bir fona yatıran insanın aklında, “Devletin denetlediği bir fonda param kaybolmaz.” olmalıdır. Devlet algısı, artık Frankestein algısına neden oldu. Fon krizinde bugün sorgulanması gereken yatırımcının yatırım kararı değil, denetleyen kurumun işini yapmamasından, yani devlet güvencesinden kaynaklanan devletin tazminat sorumluluğudur.
Basına yansıdığı kadarıyla, Başsavcılık, eski Sermaye Piyasası Kurulu Başkanı hakkında “görevi kötüye kullanma” suçundan soruşturma izni istedi, Hazine ve Maliye Bakanı da 14 Ekim’de izni verdi. Soruşturma izni verilmesi elbette ki, suçluluk karinesi değildir, aksine masumiyet karinesi geçerlidir. Bu yazı kimseyi yargılamıyor; sadece denetim kurumunun ihmalinin, Sermaye Piyasası Kurulu bir devlet kurumu olduğundan, devleti tazminata mahkûm edip edemeyeceğini soruyor.
Devlet Sorumlu mudur? Evet, evet, evet.
SPK bir şirket değil, kamu tüzel kişiliği bulunan bir devlet kurumu. Bu yüzden mesele bir özel hukuk konusu değil, devletin idari görev ve yetkilerinin konusudur. Anayasa’nın 125. maddesi açık; idare, kendi eylem ve işlemlerinden doğan zararı ödemekle yükümlüdür. Fon krizinde, devlet hizmet kusurundan söz edebiliriz. Devletin vermiş olduğu hizmetin hiç işlememesi, geç işlemesi ya da kötü işlemesi. Devlet kurumu yöneticilerinin ceza davasında yargılanarak görevi ihmal suçunu işleyip işlemediklerine bakılırken, vatandaş çerçevesinde ise kurum hizmetinin beklenen standardın altında kalıp kalmadığı tazminat kriteridir. Kurum kendi raporlarında sorunlu işlemleri tespit etmiş ve harekete geçmemişse, ki böyle olduğu da anladık, bu idare aleyhine önemli bir delildir. Bilmek, idari anlamda harekete geçme sorumluluğunu da getirir.
Elbette her piyasa kaybı kamuya yüklenemez. Zararın asıl kaynağı fon yöneticilerinin eylemleri olabilir; devletimiz yani idare de kendi hizmet kusurunun zarara katkısı ölçüsünde tazminle sorumlu olacaktır. Bu noktadan sonra da, yatırımcının hukuk yolu açılmış olur.
Yatırımcının yolu
Yatırımcı önce SPK bir devlet kurumu olduğundan, yazılı başvurarak zararının giderilmesini ister. İdari Yargılama Usulü Kanunu’nun 13. maddesine göre başvuru, zararı öğrenmeden itibaren bir yıl, her hâlükârda eylemden itibaren beş yıl içinde yapılmalıdır. İstek reddedilir ya da otuz gün cevapsız kalırsa, idare mahkemesinde tazminat yani tam yargı davası açılabilir. Bu süreler hak düşürücüdür; kriz bitsin paramı alabilir miyim diye beklemek yatırımcıya pahalıya mal olabilir. Zira biliyoruz ki zaten dava süreçleri de oldukça uzun.
Yatırımcı hukuki anlamda kusurlu değil
“Yatırım risklidir, yatırımcı bilerek girmiştir” hukuk açısından doğru değil. Fiyatın düşmesi piyasa riskidir, yatırımcı bunu bilerek ve isteyerek üstlenir. Ancak bir fonun hukuka aykırı işlemlerle şişirilip çökmesi, söz konusu tasfiyeye kadar varan bir süreç ise bu denetim riskidir, ne kamunun ne de yatırımcının bunu üstlenmesi beklenemez; çünkü portföyün içine bakma imkânı yalnızca denetleyen kurumdadır. Basına yansıyan savcılık yazısında da yatırımcıların “SPK denetimi” güvencesine inanarak yatırım yaptığına dikkat çekildiği de biliniyor. Devlet bir ürünü “gözetim altında” piyasaya sunarsa, ona güvenen kişiye “niye yeterince şüphelenmedin” denilemez.
SPK yöneticileri hakkındaki, ceza davası süreçlerinin sonucunu bilemeyiz, bir hukuk devletinde bilmemeliyiz de. Ama idarenin sorumluluğunda, devlet, denetleyeceğini bildirdiği alanda gerekeni yapmadı ise, vatandaşın zararını sadece devlet olduğu için tazmin etmek zorundadır. Denetim kurumlarının varlık sebebi zaten vatandaşı kendi başına bırakmamaktır. Bu Kişisel Verilerin Korunması Kurulu veya Bankacılık Denetleme Kurumu hakkında da aynıdır ve ilgili kurum devre dışı kaldığında, kusur vatandaşta aranamaz.

































